Điểm nghẽn hạt nhân: Tại sao Mỹ và Iran không thể tìm thấy tiếng nói chung?

Cuộc đàm phán hạt nhân Mỹ - Iran hiện đang rơi vào bế tắc trầm trọng khi những bất đồng về thời hạn đình chỉ làm giàu uranium trở thành rào cản không thể vượt qua giữa hai cường quốc.

Những nỗ lực ngoại giao gần đây tại Pakistan đã khép lại mà không đạt được bất kỳ thỏa thuận nào nhằm chấm dứt xung đột. Tâm điểm của sự rạn nứt không nằm ở các vấn đề bề nổi, mà tập trung chính xác vào chương trình hạt nhân của Tehran – một “vùng cấm” mà cả Washington và Tehran đều không sẵn lòng nhượng bộ.

Cuộc mặc cả về thời gian: 20 năm hay 5 năm?

Theo phân tích từ Al Jazeera, mâu thuẫn hiện nay thực chất là một cuộc mặc cả khốc liệt về thời gian. Phía Mỹ đưa ra yêu cầu cứng rắn: Iran phải đình chỉ hoàn toàn chương trình làm giàu uranium trong vòng 20 năm để đổi lấy việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt kinh tế. Ngược lại, Tehran chỉ chấp nhận một thời hạn tối đa không quá 5 năm.

Khoảng cách 15 năm này không đơn thuần là con số, mà là phép thử về niềm tin và quyền lực. Đối với Washington, một khoảng thời gian đình chỉ càng dài sẽ khiến việc tái khởi động quy trình hạt nhân của Iran trở nên khó khăn và tốn kém hơn, từ đó đảm bảo an ninh dài hạn cho khu vực.

“Ngưỡng hạt nhân” và nỗi lo của Washington

Để hiểu tại sao Mỹ lại quyết liệt đến vậy, cần nhìn vào những số liệu kỹ thuật. Uranium khi được làm giàu sẽ trở thành nhiên liệu cho lò phản ứng, nhưng nếu đạt mức độ tinh khiết cao, nó sẽ trở thành vũ khí. Hiện tại, Iran đang nắm giữ khoảng 440 kg uranium làm giàu ở mức 60%.

Ông Rafael Grossi, người đứng đầu Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), cảnh báo rằng về mặt lý thuyết, trữ lượng này đủ để sản xuất hơn 10 đầu đạn hạt nhân. Khoảng cách từ 60% lên 90% (mức cần thiết để chế tạo bom) là rất ngắn. Các cơ sở trọng yếu như Isfahan, Natanz và Fordow dù đã bị hư hại nặng nề sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel vào tháng ⁶⁄₂₀₂₅, nhưng tình trạng thực tế của các kho dự trữ uranium dưới lòng đất vẫn là một ẩn số lớn.

Từ đổ vỡ JCPOA đến chiến lược “áp lực tối đa”

Lịch sử đàm phán giữa hai bên là một chuỗi những cam kết và đổ vỡ. Năm 2015, thỏa thuận JCPOA dưới thời Tổng thống Barack Obama từng tạo ra hy vọng khi Tehran đồng ý thu hẹp chương trình hạt nhân để đổi lấy việc nới lỏng trừng phạt. Tuy nhiên, năm 2018, Tổng thống Donald Trump đã rút Mỹ khỏi hiệp ước này, gọi đó là thỏa thuận “một chiều”.

Đến năm 2026, quan điểm của ông Trump vẫn không thay đổi, thậm chí còn cực đoan hơn. Ông thẳng thừng bác bỏ đề xuất tạm dừng 20 năm của Phó tổng thống JD Vance vì cho rằng Iran tuyệt đối không được phép sở hữu khả năng sản xuất vũ khí hạt nhân. Chiến lược của Washington hiện nay là kết hợp giữa đàm phán và gây áp lực quân sự, kinh tế (như phong tỏa cảng biển) để buộc Tehran phải chấp nhận điều kiện “không bao giờ có vũ khí hạt nhân”.

Lằn ranh đỏ và bài toán tâm lý chính trị

Trong khi Mỹ coi việc từ bỏ chương trình hạt nhân là điều kiện tiên quyết, thì đối với Iran, đây là vấn đề về chủ quyền và lý tưởng quốc gia. Tehran lập luận rằng Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT) cho phép họ làm giàu uranium cho mục đích hòa bình.

Bà Christine Wormuth, chuyên gia từ Tổ chức Sáng kiến Đe dọa Hạt nhân, đưa ra một góc nhìn đáng lo ngại: áp lực quá lớn từ Mỹ có thể phản tác dụng, đẩy giới lãnh đạo Iran đến quyết định đẩy nhanh tiến độ chế tạo bom như một phương thức tự vệ cuối cùng. Khi cả hai bên đều coi yêu cầu của đối phương là “lằn ranh đỏ”, cuộc đàm phán dễ dàng trở thành một ván bài chính trị hơn là một giải pháp an ninh.

Nhìn chung, cuộc xung đột này không chỉ là câu chuyện về uranium hay máy ly tâm, mà là cuộc chiến về vị thế. Đối với ông Trump, một cam kết dài hạn từ Iran sẽ là minh chứng cho sự “chiến thắng” của chiến lược áp lực tối đa. Nhưng đối với Tehran, việc giữ lại năng lực hạt nhân là lá bài mặc cả duy nhất họ còn sở hữu.

Liệu một thỏa thuận trung gian về thời gian có thể cứu vãn tình hình, hay thế giới sắp chứng kiến một cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân mới tại Trung Đông?

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Tại sao việc làm giàu uranium ở mức 60% lại khiến Mỹ lo ngại?Vì mức 60% là rất gần với ngưỡng 90% cần thiết để chế tạo vũ khí hạt nhân. Với 440kg uranium 60%, Iran về lý thuyết có thể sản xuất hơn 10 đầu đạn hạt nhân trong thời gian ngắn.

Thỏa thuận JCPOA năm 2015 là gì và tại sao nó thất bại?JCPOA là thỏa thuận Iran hạn chế chương trình hạt nhân để đổi lấy việc dỡ bỏ trừng phạt kinh tế. Thỏa thuận đổ vỡ khi Tổng thống Donald Trump rút Mỹ ra khỏi hiệp ước năm 2018, cho rằng nó quá ưu ái Iran.

Điểm mấu chốt gây bế tắc trong các cuộc đàm phán gần đây là gì?Đó là sự bất đồng về thời hạn đình chỉ làm giàu uranium: Mỹ yêu cầu dừng trong 20 năm để đảm bảo an ninh tuyệt đối, trong khi Iran chỉ chấp nhận tối đa 5 năm để giữ quyền tự chủ.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao việc làm giàu uranium ở mức 60% lại khiến Mỹ lo ngại?

Vì mức 60% là rất gần với ngưỡng 90% cần thiết để chế tạo vũ khí hạt nhân. Với 440kg uranium 60%, Iran về lý thuyết có thể sản xuất hơn 10 đầu đạn hạt nhân trong thời gian ngắn.

Thỏa thuận JCPOA năm 2015 là gì và tại sao nó thất bại?

JCPOA là thỏa thuận Iran hạn chế chương trình hạt nhân để đổi lấy việc dỡ bỏ trừng phạt kinh tế. Thỏa thuận đổ vỡ khi Tổng thống Donald Trump rút Mỹ ra khỏi hiệp ước năm 2018, cho rằng nó quá ưu ái Iran.

Điểm mấu chốt gây bế tắc trong các cuộc đàm phán gần đây là gì?

Đó là sự bất đồng về thời hạn đình chỉ làm giàu uranium: Mỹ yêu cầu dừng trong 20 năm để đảm bảo an ninh tuyệt đối, trong khi Iran chỉ chấp nhận tối đa 5 năm để giữ quyền tự chủ.